تشدید محدودیت پروازهای خارجی/ ایرلاینها، تجار و زنجیره تأمین دارو در معرض آسیب
توقف پروازها، افزایش هزینهها و اختلال در تجارت در سایه محدودیتها بر صنعت هوانوردی زمینهساز ایجاد مشکلات بسیار زیاد در این بخش شده است.
به گزارش اقتصادما- تشدید محدودیتها در شبکه پروازهای خارجی ایران طی روزهای اخیر، در حالی ابعاد تازهای پیدا کرده که همزمان با توقف پروازهای مسیر نجف اشرف، برخی پروازهای خارجی با اختلال مواجه شده و در مواردی نیز فروش بلیت برخی مسیرها از جمله عراق متوقف شده است؛ وضعیتی که در صورت تداوم میتواند علاوه بر مسافران، شرکتهای هواپیمایی، فعالان تجاری و زنجیره تأمین کالاهای ضروری از جمله دارو را تحت تأثیر قرار دهد.
بر اساس اعلام مجید اخوان سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری، در پی توقف پروازهای نجف اشرف، شرکتهای هواپیمایی موظف شدهاند نمایش و فروش بلیت این مسیر را برای امروز و روزهای آینده تا اطلاع ثانوی متوقف کنند.
وی تأکید کرد وجوه بلیت پروازهای تعلیقشده باید در اسرع وقت و بدون کسر جریمه به مسافران بازگردانده شود.
همچنین با توجه به حضور مسافران ایرانی و عراقی در دو کشور، از شرکتهای هواپیمایی خواسته شده است برای جابهجایی مسافران، پروازهای داخلی به فرودگاههای مرزی ایران و بالعکس را برنامهریزی کنند تا امکان ادامه سفر یا بازگشت مسافران فراهم شود.
توقف نجف و افزایش بلاتکلیفی مسافران
رامین کاشفآذر، مدیرعامل شرکت شهر فرودگاهی امام خمینی، درباره آخرین وضعیت پروازهای نجف اعلام کرده است که ساعت ۲ بامداد جمعه، رئیس فرودگاه نجف موضوع بسته شدن فرودگاه به روی پروازهای ایرانی را به سازمان هواپیمایی کشوری اطلاع داده است.
به گفته وی، در پی این اتفاق، پرواز شرکتهای ایرانایر، فلایپرشیا، تابان و ساها به مقصد نجف لغو شد، هرچند پرواز ساعت ۸:۳۰ هواپیمایی معراج انجام شده است.
کاشفآذر مدیرعامل شرکت شهر فرودگاهی امام خمینی همچنین از رایزنی برای بازگرداندن مسافران ایرانی حاضر در عراق و اتباع عراقی حاضر در ایران خبر داده است.
در چنین شرایطی، مسئله تنها لغو یک پرواز یا یک مسیر نیست؛ چرا که هر توقف پروازی، زنجیرهای از هزینهها و تعهدات را برای شرکت هواپیمایی ایجاد میکند؛ از استرداد وجه بلیت و جابهجایی مسافران گرفته تا هزینههای مربوط به هواپیما، خدمه، اسلات فرودگاهی، برنامهریزی ناوگان و تغییر مسیر پروازها.
فشار مضاعف بر ایرلاینهای ایرانی
شرکتهای هواپیمایی زمانی میتوانند از ناوگان خود بهره اقتصادی مناسب بگیرند که پروازها با برنامه مشخص و ضریب اشغال قابل قبول انجام شوند. توقف ناگهانی یک مسیر خارجی، این برنامه را برهم میزند و هواپیما و خدمهای که برای یک پرواز مشخص برنامهریزی شدهاند، ممکن است بدون امکان جایگزینی فوری در مسیر دیگری باقی بمانند.
از سوی دیگر، بازگرداندن کامل وجه بلیت به مسافر در شرایطی که پرواز لغو شده، اگرچه برای حفظ حقوق مسافر ضروری است، اما برای شرکت هواپیمایی به معنای از دست رفتن درآمد پیشبینیشده پرواز است؛ در حالی که بخشی از هزینههای عملیاتی و برنامهریزیشده شرکت همچنان پابرجا میماند.
در صورت گسترش محدودیتها به مسیرهای بیشتر، این مسئله میتواند از یک مشکل مقطعی به چالش ساختاری برای شرکتهای هواپیمایی تبدیل شود؛ زیرا کاهش تعداد مسیرهای خارجی به معنای کاهش امکان استفاده اقتصادی از ناوگان و افزایش هزینه سرشکنشده هر پرواز خواهد بود.
ماجرای تهران ـ دوشنبه؛ وابستگی پرواز به مجوز عبور از حریم هوایی
یکی دیگر از اتفاقات اخیر، بازگشت پرواز تهران ـ دوشنبه پس از برخاستن از فرودگاه امام خمینی بود. بر اساس اطلاعات منتشرشده، این پرواز پس از ایجاد مشکل در مجوز عبور از حریم هوایی کشورهای واقع در مسیر، امکان ادامه پرواز به مقصد تاجیکستان را از دست داد و به تهران بازگشت.
این اتفاق نشان میدهد که حتی در شرایطی که فرودگاه مبدأ و مقصد فعال هستند، یک پرواز بینالمللی به مجوزهای عبور از حریم هوایی کشورهای ثالث نیز وابسته است. بنابراین محدودیتهای بینالمللی میتواند از مسیرهایی فراتر از بسته شدن مستقیم فرودگاهها یا ممنوعیت ورود هواپیماها، بر شبکه پروازی اثر بگذارد.
در چنین شرایطی، برنامهریزی شرکتهای هواپیمایی دشوارتر میشود و احتمال تغییر مسیر، افزایش زمان پرواز، مصرف بیشتر سوخت، افزایش هزینههای عملیاتی و حتی بازگشت هواپیما به مبدأ وجود دارد.
با این حال، درباره پرواز تهران ـ دوشنبه، علت دقیق ایجاد محدودیت در مجوز عبور و دامنه آن باید از سوی مراجع رسمی اعلام شود و نمیتوان صرفاً بر مبنای گزارشهای اولیه، علت را به یک عامل مشخص نسبت داد.
دبی؛ مسیری که توقف آن برای تجارت اهمیت دارد
همزمان گزارشهایی درباره لغو برخی پروازهای تهران ـ دبی و توقف فروش بلیت این مسیر از سوی ایرانایرتور و وارش منتشر شده است. که رامین کاشف آذر مدیرعامل شرکت شهر فرودگاهی امام خمینی لغو پروازهای امارات رو هم تایید و اعلام کرد تمامی پروازها تا اطلاع ثانوی لغو شده است.
استمرار محدودیتهای بینالمللی و دشوارتر شدن دسترسی ایرلاینهای ایرانی به مسیرها، مجوزهای عبور، خدمات فرودگاهی و همکاریهای بینالمللی میتواند هزینه و پیچیدگی عملیات پروازی را افزایش دهد.
امارات نیز به دلیل نقش خود در شبکه تجاری و ترانزیتی منطقه، برای بخشی از فعالان اقتصادی ایران اهمیت دارد. کاهش دسترسی هوایی به این مسیر میتواند زمان و هزینه سفر تجار، بازرگانان، مدیران شرکتها و فعالان زنجیره تأمین را افزایش دهد.
ضربه پنهان به تجارت؛ وقتی یک سفر تجاری چند روز عقب میافتد
آثار محدودیت پروازهای خارجی فقط در صورتحساب شرکتهای هواپیمایی دیده نمیشود. تجارت خارجی نیز به ارتباطات سریع و منظم میان فروشنده، خریدار، بانک، شرکت حملونقل، بیمه، کارگزار و سایر طرفهای معامله نیاز دارد.
بخشی از مذاکرات تجاری، بازدیدهای فنی، جلسات قرارداد، تحویل اسناد، بررسی کالا و هماهنگیهای حملونقل در سفرهای حضوری انجام میشود. بنابراین هرچه دسترسی هوایی محدودتر و غیرقابل پیشبینیتر شود، هزینه زمانی و مالی فعالان اقتصادی افزایش مییابد.
در چنین شرایطی، یک بازرگان ممکن است با لغو پرواز، مجبور به تغییر مسیر از طریق کشور ثالث، خرید بلیت جدید، پرداخت هزینه اقامت اضافی و تغییر برنامه ملاقاتهای تجاری خود شود. این هزینهها در مقیاس یک مسافر شاید محدود به نظر برسد، اما در صورت تکرار برای تعداد زیادی از مسافران و شرکتها، به هزینه قابل توجهی برای تجارت تبدیل میشود.
نگرانی مهمتر؛ زنجیره تأمین دارو و کالاهای حساس
یکی از حوزههایی که باید با حساسیت بیشتری نسبت به اختلالات حملونقل بینالمللی مورد توجه قرار گیرد، زنجیره تأمین کالاهای حساس از جمله دارو، تجهیزات پزشکی، مواد اولیه دارویی و قطعات مورد نیاز صنایع سلامت است.
البته هرگونه ادعای کمبود یا توقف واردات دارو بر اثر محدودیتهای اخیر نیازمند داده رسمی از وزارت بهداشت، سازمان غذا و دارو و گمرک است و نمیتوان صرفاً از توقف یک یا چند مسیر پروازی، وقوع کمبود دارویی را نتیجه گرفت.
اما از منظر لجستیکی، کاهش ظرفیت حمل هوایی یا دشوار شدن دسترسی به مسیرهای بینالمللی میتواند برای کالاهایی که زمان تحویل آنها اهمیت بالایی دارد، ریسک ایجاد کند. بخشی از کالاهای حساس، بهویژه اقلامی که ارزش بالا، حجم پایین یا شرایط خاص نگهداری دارند، از حمل هوایی استفاده میکنند.
در صورت محدود شدن پروازها، واردکنندگان ممکن است ناچار شوند کالا را از مسیرهای جایگزین و با زمان حمل طولانیتر منتقل کنند یا برای استفاده از ظرفیتهای محدود باقیمانده، هزینه بیشتری بپردازند.
بنابراین آسیب اصلی در این بخش لزوماً به معنای «قطع واردات دارو» نیست، بلکه میتواند ابتدا خود را در قالب افزایش زمان تأمین، افزایش هزینه حمل، پیچیدهتر شدن برنامهریزی و افزایش ریسک تأخیر در زنجیره تأمین نشان دهد.
فرودگاه امام در غیاب ایرلاینهای خارجی
رامین کاشفآذر پیش از این نیز درباره وضعیت پروازهای خارجی فرودگاه امام خمینی گفته بود که در شرایط فعلی پرواز شرکتهای هواپیمایی خارجی در این فرودگاه انجام نمیشود و برنامه پروازی موجود عمدتاً مربوط به ایرلاینهای داخلی است.
به گفته وی، حدود ۹۰ پرواز در روز در فرودگاه انجام میشود، اما بخش عمده این پروازها توسط شرکتهای هواپیمایی داخلی انجام میشود.
این وضعیت از منظر صنعت هوانوردی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا حضور ایرلاینهای خارجی علاوه بر ایجاد ظرفیت حمل مسافر، به اتصال شبکه هوایی کشور به شبکه بینالمللی نیز کمک میکند. کاهش این اتصال، وابستگی شبکه خارجی کشور را به تعداد محدودتری از ایرلاینها و مسیرها افزایش میدهد.
در نتیجه، اگر یکی از مسیرهای باقیمانده نیز با محدودیت مواجه شود، امکان جایگزینی سریع آن کاهش پیدا میکند.
تحریم؛ اثر مستقیم و غیرمستقیم بر صنعت هوایی
تحریمهای هوایی میتوانند از چند کانال بر صنعت هوانوردی اثر بگذارند. محدودیت در همکاری با شرکتهای خارجی، دشواری دسترسی به برخی خدمات، قطعات، بیمه، تأمین مالی و خدمات فرودگاهی از جمله مسائلی است که در یک شبکه بینالمللی به یکدیگر متصل هستند.
از سوی دیگر، حتی اگر یک هواپیما امکان انجام پرواز داشته باشد، انجام پرواز در یک شبکه بینالمللی تنها به داشتن هواپیما وابسته نیست و نیازمند مجوزهای عبور، هماهنگیهای فرودگاهی، خدمات زمینی و امکان انجام عملیات در مقصد و مسیر است.
به همین دلیل، محدودیت در یک نقطه از این زنجیره میتواند کل برنامه پروازی را تحت تأثیر قرار دهد.
هزینهای که در نهایت به مسافر و اقتصاد منتقل میشود
هرچه تعداد مسیرهای مستقیم کاهش پیدا کند، استفاده از مسیرهای جایگزین و پروازهای غیرمستقیم افزایش خواهد یافت. این موضوع معمولاً به معنای افزایش زمان سفر و در بسیاری از موارد افزایش هزینه بلیت و اقامت است.
برای مسافر عادی، نتیجه ممکن است لغو پرواز، سرگردانی، تغییر برنامه سفر یا انتظار برای استرداد وجه باشد؛ برای یک شرکت بازرگانی، ممکن است به معنای از دست رفتن یک جلسه، تأخیر در انعقاد قرارداد یا افزایش هزینه سفر باشد؛ و برای زنجیره تأمین، ریسک اصلی میتواند افزایش زمان رسیدن کالا و دشوارتر شدن برنامهریزی باشد.
ضرورت شفافسازی سریع
در شرایط فعلی، یکی از مهمترین نیازها، اطلاعرسانی دقیق و یکپارچه درباره وضعیت هر مسیر است. مسافر باید بداند پرواز او لغو شده یا صرفاً با تأخیر مواجه است، علت تغییر چیست، چه زمانی وجه بلیت بازگردانده میشود و آیا مسیر جایگزینی برای ادامه سفر وجود دارد.
در مورد نجف، سازمان هواپیمایی کشوری صراحتاً بر توقف فروش بلیت و بازگرداندن کامل وجه بلیتهای تعلیقشده بدون کسر جریمه تأکید کرده است. اما درباره برخی مسیرهای دیگر، از جمله گزارشهای مربوط به دبی و پرواز تهران ـ دوشنبه، لازم است شرکتهای هواپیمایی و مراجع مسئول جزئیات دقیق علت اختلال و نحوه تعیین تکلیف مسافران را اعلام کنند.
در نهایت، آنچه در روزهای اخیر در شبکه پروازهای خارجی ایران مشاهده میشود، صرفاً مسئله لغو چند پرواز نیست؛ بلکه آزمونی برای تابآوری شبکه حملونقل هوایی کشور در برابر محدودیتهای بینالمللی است. تداوم این وضعیت میتواند همزمان سه بخش را تحت فشار قرار دهد: ایرلاینها از مسیر افزایش هزینه و کاهش درآمد، مسافران از مسیر افزایش عدمقطعیت و هزینه سفر، و تجارت و زنجیره تأمین از مسیر افزایش زمان و هزینه جابهجایی.
از این منظر، حتی در صورت تداوم بخشی از پروازهای خارجی، مسئله اصلی برای اقتصاد، «قابل پیشبینی بودن شبکه پروازی» است؛ زیرا تجارت، حمل کالا و سفرهای کاری بیش از آنکه به وجود یک پرواز مقطعی وابسته باشند، به استمرار، نظم و امکان برنامهریزی برای مسیرهای بینالمللی نیاز دارند.