وقتی مالیات، جاده و ریل می‌سازد/ استقبال مودیان از طرح نشان‌دار کردن مالیات‌ها
طرح «نشان‌دار کردن مالیات‌ها» در سومین سال اجرای خود، وارد مرحله‌ای شده است که مالیات دیگر صرفاً به‌عنوان منبعی برای تأمین هزینه‌های عمومی دولت دیده نمی‌شود.
به گزارش اقتصادما- طرح «نشان‌دار کردن مالیات‌ها» در سومین سال اجرای خود، وارد مرحله‌ای شده است که مالیات دیگر صرفاً به‌عنوان منبعی برای تأمین هزینه‌های عمومی دولت دیده نمی‌شود، بلکه بخشی از آن با انتخاب مودیان به سمت پروژه‌های مشخص و اولویت‌دار کشور هدایت می‌شود؛ رویکردی که در سال ۱۴۰۵، سهم قابل توجهی از منابع خود را به حوزه حمل‌ونقل و زیرساخت‌های جاده‌ای و ریلی اختصاص داده است.
بر اساس آمار اعلام‌شده، در سال جاری ۱۹۴ پروژه در حوزه حمل‌ونقل، عمران شهری و روستایی در فهرست طرح نشان‌دار کردن مالیات‌ها قرار گرفته و برای آنها حدود ۶ هزار میلیارد تومان منابع مالیاتی در نظر گرفته شده است. این رقم در شرایطی اهمیت پیدا می‌کند که توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل یکی از گلوگاه‌های اصلی رشد اقتصادی، کاهش هزینه‌های تولید و افزایش بهره‌وری در اقتصاد ایران به شمار می‌رود.
از پرداخت مالیات تا انتخاب محل هزینه‌کرد
«نشان‌دار کردن مالیات» در واقع تلاش می‌کند رابطه میان مودی و نظام مالیاتی را از یک رابطه صرفاً پرداخت‌محور به رابطه‌ای مشارکت‌محور تغییر دهد. در این سازوکار، مودیان مشمول تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیات‌های مستقیم می‌توانند هنگام پذیرش مالیات مقطوع، محل هزینه‌کرد مالیات خود را از میان پروژه‌های اولویت‌دار ملی و استانی انتخاب کنند.
سیدمحمدهادی سبحانیان، رئیس‌کل سازمان امور مالیاتی کشور، درباره فلسفه اجرای این طرح گفته است تجربه اجرای آن نشان می‌دهد هرچه ارتباط میان مالیات پرداختی و آثار ملموس آن در توسعه و آبادانی کشور برای مودیان شفاف‌تر و عینی‌تر باشد، درک آنان از کارکرد درآمدهای مالیاتی نیز تقویت می‌شود. به گفته او، این مشارکت می‌تواند علاوه بر هدایت منابع به سمت اولویت‌های توسعه‌ای، به ارتقای اعتماد عمومی، تقویت احساس مشارکت و افزایش همراهی مودیان با نظام مالیاتی منجر شود.
اهمیت این اظهارات زمانی بیشتر روشن می‌شود که بدانیم طرح در سال ۱۴۰۵ برای سومین سال متوالی اجرا شده و مودیان امکان انتخاب محل هزینه‌کرد مالیات خود را از میان بیش از دو هزار پروژه ملی و استانی دارند. در مجموع نیز حدود ۲۸ هزار میلیارد تومان درآمد مالیاتی برای تأمین مالی و تکمیل این پروژه‌ها اختصاص یافته است.
حمل‌ونقل؛ یکی از اولویت‌های انتخاب مودیان
در میان حوزه‌های مختلف، حمل‌ونقل جایگاه قابل توجهی در فهرست انتخاب‌های سال جاری دارد. بر اساس اطلاعات منتشرشده، ۱۹۴ پروژه در حوزه حمل‌ونقل و عمران شهری و روستایی در سال ۱۴۰۵ مشمول این طرح شده‌اند و حدود ۶ همت اعتبار برای آنها در نظر گرفته شده است.
این میزان منابع را نمی‌توان صرفاً یک اعتبار عمرانی تلقی کرد. زیرساخت حمل‌ونقل به دلیل پیوند گسترده با بخش‌های مختلف اقتصاد، از جمله صنایعی مانند فولاد، سیمان، ماشین‌آلات، تجهیزات، خدمات فنی و مهندسی، لجستیک و خدمات وابسته، دارای اثرات مستقیم و غیرمستقیم فراوانی بر تولید و اشتغال است.
به بیان دیگر، ساخت یا تکمیل یک جاده، خط ریلی، پل، پایانه یا مسیر ارتباطی، تنها به همان پروژه محدود نمی‌شود. کاهش زمان و هزینه جابه‌جایی کالا، دسترسی آسان‌تر تولیدکنندگان به بازار، افزایش امکان اتصال مناطق کمتر برخوردار به مراکز اقتصادی و کاهش هزینه‌های لجستیکی، بخشی از اثرات ثانویه سرمایه‌گذاری در این حوزه است.
از این منظر، انتخاب حمل‌ونقل از سوی مودیان را می‌توان نشانه‌ای از درک اهمیت زیرساخت‌های ارتباطی در فعالیت اقتصادی دانست؛ به‌خصوص برای فعالان اقتصادی که آثار ضعف شبکه حمل‌ونقل را به شکل مستقیم در هزینه تمام‌شده کالا، زمان تحویل و دسترسی به بازار تجربه می‌کنند.
سخنگوی سازمان امور مالیاتی: پاسخ به یک مطالبه قدیمی
مهدی موحدی، سخنگوی سازمان امور مالیاتی کشور نیز پیش‌تر در تشریح طرح نشان‌دار کردن مالیات‌ها، آن را پاسخی به یکی از انتقادات و مطالبات مردم درباره محل هزینه‌کرد مالیات عنوان کرده بود.
او با اشاره به اجرای این طرح گفته بود یکی از انتقادات مردم به سازمان امور مالیاتی این بوده که مشخص نیست مالیات‌ها در کجا هزینه می‌شود. در نخستین دوره اجرای طرح، حدود ۱۹۵۰ پروژه عمرانی در تعامل با دستگاه‌های مختلف برای تأمین مالی معرفی شد و از میان آنها، ۱۳۲۳ پروژه به‌طور کامل تأمین منابع شدند. موحدی همچنین تأکید کرده بود این طرح تأثیر مثبتی بر فرهنگ مالیاتی مردم داشته است.
این موضوع از منظر سیاست‌گذاری مالیاتی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تمکین مالیاتی تنها با ابزارهای نظارتی و قانونی ایجاد نمی‌شود. بخشی از تمکین پایدار زمانی شکل می‌گیرد که مودی احساس کند مالیات پرداختی او صرف پروژه‌ها و خدماتی می‌شود که نتیجه آن را در زندگی روزمره یا محیط کسب‌وکار خود مشاهده می‌کند.
تجربه سال‌های گذشته؛ از مشارکت ۳۵۰ هزار مودی تا افزایش منابع
آمار مشارکت مودیان نیز نشان می‌دهد این ایده در سال‌های گذشته توانسته است بخشی از ظرفیت مشارکت عمومی را فعال کند. سبحانیان در جریان اجرای نخستین دوره طرح اعلام کرده بود حدود ۳۵۰ هزار مودی در طرح شرکت کرده و محل مصرف مالیات خود را انتخاب کرده‌اند.
در سال ۱۴۰۴ نیز بر اساس گزارش‌های منتشرشده، بیش از ۳۰۰ هزار مودی در این طرح مشارکت کردند و حدود **۹.۶ هزار میلیارد تومان** اعتبار برای ۸۸۱ پروژه ملی و استانی تأمین شد. نکته قابل توجه اینکه در آن سال، بیشترین منابع نشان‌دارشده با حدود ۲.۸ همت به حوزه حمل‌ونقل و عمران شهری اختصاص یافت. اداره امور مالیاتی شهرستان نور مقایسه این ارقام با سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد حمل‌ونقل همچنان یکی از حوزه‌های مورد توجه مودیان باقی مانده است و با قرار گرفتن ۱۹۴ پروژه در فهرست امسال، ظرفیت منابع اختصاص‌یافته به این بخش نیز افزایش قابل توجهی پیدا کرده است.
چرا حمل‌ونقل برای اقتصاد اهمیت دارد؟
رحمان‌دوستی، کارشناس مسائل اقتصادی، با اشاره به اهمیت هدایت منابع مالیاتی به سمت توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل معتقد است توسعه این بخش یکی از پایه‌های رشد اقتصادی و اشتغال‌زایی است.
به گفته او، رونق حمل‌ونقل تنها به ساخت جاده، راه‌آهن یا توسعه شبکه جابه‌جایی محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از فعالیت‌های پیشین و پسین اقتصاد را نیز فعال می‌کند؛ از تولید تجهیزات و ماشین‌آلات گرفته تا صنایع فولاد و سیمان، خدمات فنی و مهندسی، لجستیک و خدمات وابسته.
از این منظر، اختصاص ۶ همت از منابع مالیاتی با نظر مودیان به پروژه‌های حمل‌ونقلی را می‌توان نوعی سرمایه‌گذاری زنجیره‌ای دانست؛ سرمایه‌گذاری‌ای که اثر آن می‌تواند فراتر از یک پروژه عمرانی مشخص باشد و به افزایش ظرفیت تولید، اشتغال، تجارت و بهره‌وری منجر شود.
شفافیت؛ حلقه اتصال مالیات و اعتماد
محمدصالح جوکار، رئیس کمیسیون امور داخلی و شوراهای مجلس، نیز با اشاره به اجرای طرح نشان‌دار کردن مالیات‌ها تأکید کرده است که این طرح باعث افزایش شفافیت و اعتماد مردم و مودیان به روندهای مالیاتی می‌شود.
به گفته جوکار، وقتی مودی بداند مالیات پرداختی او در چه پروژه‌ای هزینه می‌شود، انگیزه بیشتری برای پرداخت داوطلبانه خواهد داشت و این مسئله می‌تواند به تقویت فرهنگ مالیاتی در جامعه کمک کند. او همچنین اجرای طرح برای سومین سال را اقدامی در جهت افزایش تمکین مالیاتی مودیان دانسته است.
این نگاه نشان می‌دهد اهمیت طرح صرفاً در تأمین چند هزار میلیارد تومان منابع برای پروژه‌های عمرانی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه می‌توان آن را بخشی از یک تغییر رویکرد در رابطه میان دولت، نظام مالیاتی و مودیان دانست.
از مالیات به زیرساخت؛ یک چرخه اقتصادی
در نگاه اقتصادی، منابع مالیاتی زمانی می‌توانند بیشترین اثرگذاری را داشته باشند که به سمت پروژه‌هایی هدایت شوند که علاوه بر ایجاد ارزش عمومی، محدودیت‌های ساختاری اقتصاد را نیز کاهش دهند.
حمل‌ونقل یکی از همین حوزه‌هاست. توسعه شبکه جاده‌ای و ریلی می‌تواند هزینه انتقال مواد اولیه و کالا را کاهش دهد، زمان دسترسی به بازارها را کوتاه کند، اتصال مناطق مختلف کشور به مراکز تولید و مصرف را افزایش دهد و ظرفیت صادرات و تجارت را تقویت کند.
در عین حال، اجرای پروژه‌های عمرانی خود به معنای ایجاد تقاضا برای مصالح، تجهیزات، ماشین‌آلات و خدمات فنی و مهندسی است. بنابراین، منابع نشان‌دارشده مالیاتی می‌تواند در کوتاه‌مدت به فعال شدن بخشی از زنجیره تولید و در بلندمدت به افزایش ظرفیت اقتصادی کشور کمک کند.
آزمون اصلی؛ شفافیت در مرحله بعد از انتخاب
با وجود مزایای این طرح، موفقیت نهایی آن به مرحله‌ای فراتر از انتخاب پروژه وابسته است: نحوه تخصیص، اجرا و گزارش‌دهی درباره منابع
بر اساس سازوکار اعلام‌شده از سوی سازمان امور مالیاتی، منابعی که مودیان برای پروژه‌های منتخب اختصاص می‌دهند به‌صورت سیستمی به سازمان برنامه و بودجه اعلام می‌شود و این سازمان موظف است حداکثر ظرف یک ماه نسبت به تخصیص اعتبار و منابع بودجه‌ای مورد نیاز پروژه‌ها اقدام کند.
بنابراین، مرحله بعدی برای تثبیت اعتماد ایجادشده، ارائه گزارش‌های شفاف درباره میزان منابع تخصیص‌یافته، پیشرفت فیزیکی پروژه‌ها و زمان بهره‌برداری آنها است. هرچه این چرخه برای مودی قابل مشاهده‌تر باشد، احتمال تداوم مشارکت نیز افزایش خواهد یافت.
طرح نشان‌دار کردن مالیات‌ها در سال ۱۴۰۵ از یک برنامه صرفاً مالیاتی فراتر رفته و به ابزاری برای مشارکت مودیان در اولویت‌گذاری توسعه کشور** تبدیل شده است. اختصاص حدود ۶ همت برای ۱۹۴ پروژه حمل‌ونقل و عمران شهری و روستایی نشان می‌دهد این حوزه در میان نیازهای زیرساختی کشور جایگاه مهمی در انتخاب مودیان دارد.
اگر اجرای این پروژه‌ها با نظارت، گزارش‌دهی عمومی و ارائه نتایج ملموس همراه شود، می‌توان انتظار داشت طرح نشان‌دار کردن مالیات‌ها علاوه بر تأمین بخشی از منابع مورد نیاز زیرساخت‌ها، به افزایش شفافیت، تقویت اعتماد عمومی و ارتقای تمکین مالیاتی نیز کمک کند.
در نهایت، اهمیت این طرح را باید در تغییر یک مفهوم جست‌وجو کرد: مالیات از یک پرداخت اجباری صرف، به سهمی قابل مشاهده در ساخت مدرسه، بیمارستان، جاده، راه‌آهن و سایر زیرساخت‌های کشور تبدیل می‌شود.** اگر مودی نتیجه انتخاب خود را ببیند، فاصله میان «پرداخت مالیات» و «مشارکت در توسعه کشور» کوتاه‌تر خواهد شد؛ و همین نقطه می‌تواند مهم‌ترین دستاورد بلندمدت طرح نشان‌دار کردن مالیات‌ها باشد.