آیا MDهای زمین‌گیر دوباره پرواز می‌کنند؟ / شرط بازگشت چیست؟
با آغاز اقدامات فنی برای اصلاح موتورهای هواپیماهای MD، احتمال بازگشت بخشی از این ناوگان مطرح شده است؛ موضوعی که به گفته مسئولان، تنها پس از موفقیت در آزمایش‌ها و تأیید مراجع ذی‌صلاح محقق خواهد شد.
به گزارش اقتصادما- توقف پرواز بخشی از ناوگان هواپیماهای MD در ماه‌های اخیر، بار دیگر موضوع فرسودگی ناوگان هوایی، دشواری تأمین قطعات و الزامات ایمنی پرواز را به یکی از مسائل مهم صنعت هوانوردی کشور تبدیل کرده است. در شرایطی که شرکت‌های هواپیمایی با کمبود هواپیمای عملیاتی و محدودیت ظرفیت جابه‌جایی مسافر مواجه‌اند، اختلاف‌نظرها درباره نحوه اجرای دستورالعمل‌های فنی موتورهای MD و زمان بازگشت این هواپیماها به چرخه پرواز همچنان ادامه دارد؛ موضوعی که مسئولان بر ضرورت تعیین تکلیف آن با اولویت ایمنی مسافران تأکید می‌کنند.
ناوگان MD از جمله هواپیماهایی است که طی سال‌های گذشته سهم قابل توجهی در جابه‌جایی مسافران داخلی داشته است، اما بروز برخی مشکلات فنی در موتورهای این هواپیماها و ضرورت اجرای دستورالعمل‌های جدید صلاحیت پروازی، فعالیت بخشی از این ناوگان را با محدودیت مواجه کرده است.
بازگشت MDها منوط به تأیید مراجع ذی‌صلاح است
علی نیکزاد، نایب‌رئیس مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با خبرنگار باشگاه خبرنگاران جوان درباره آخرین وضعیت هواپیماهای MD و احتمال بازگشت آنها به چرخه پرواز اظهار کرد: هرچه تعداد هواپیماهای فعال و ارائه‌دهنده خدمات بیشتر باشد، طبیعتاً وضعیت خدمات‌رسانی بهتر خواهد شد، اما در صنعت هوایی ایمنی حرف اول را می‌زند و پرواز هواپیما بدون رعایت الزامات ایمنی امکان‌پذیر نیست.
وی با اشاره به پیگیری‌های سازمان هواپیمایی کشوری در این زمینه گفت: این سازمان مکاتبات لازم را با مرجع ذی‌صلاح انجام داده است و در صورت موافقت آن مرجع و تأیید شرایط ایمنی، امکان بازگشت هواپیماهای MD به چرخه فعالیت فراهم خواهد شد؛ در غیر این صورت، امکان ادامه پرواز آنها وجود ندارد.
نایب‌رئیس مجلس شورای اسلامی همچنین با اشاره به تجربه دوران مسئولیت خود در وزارت راه و شهرسازی تصریح کرد: در آن زمان نیز هواپیماهای توپولف از چرخه پرواز خارج شدند؛ چراکه با توجه به سوانح رخ‌داده، موضوع در کمیته مربوطه بررسی شد، اما تأییدیه لازم برای ادامه فعالیت این هواپیماها صادر نشد و در نهایت ناچار به خارج کردن آنها از مدار پرواز شدیم.
۴۰ فروند هواپیمای MD به دلیل الزامات فنی از پرواز بازمانده‌اند
در همین زمینه، محمدرضا رضایی‌کوچی، رئیس کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی، نیز با تأکید بر اهمیت حفظ جان مسافران اظهار کرد: تا زمان اصلاح قطعات موتور مطابق با الزامات شرکت سازنده و سازمان هواپیمایی کشوری، امکان بازگشت این هواپیماها به چرخه خدمت‌رسانی وجود ندارد.
وی توضیح داد: شرکت سازنده هواپیماهای MD محدودیت‌هایی برای پرواز این هواپیماها در نظر گرفته که بر اساس آن، اصلاحاتی در پره‌های موتور ضروری است. هر شرکت هواپیمایی که نتواند الزامات فنی و تعاریف مورد توافق شرکت سازنده و سازمان هواپیمایی کشوری را رعایت کند، اجازه پرواز نخواهد داشت.
رئیس کمیسیون عمران مجلس با اشاره به توقف فعالیت حدود ۴۰ فروند هواپیمای MD افزود: ایمنی پرواز مستقیماً با جان مردم ارتباط دارد و به همین دلیل، تأمین امنیت مسافران در اولویت قرار دارد.
رضایی‌کوچی همچنین اعلام کرد که شرکت‌های داخلی و مپنا اقدامات لازم برای رفع این مشکل را آغاز کرده‌اند و اصلاح پره‌های موتور بر اساس الزامات سازمان هواپیمایی کشوری در مرحله آزمایش قرار دارد. به گفته وی، در صورت تکمیل اصلاحات و تأیید نهایی، امکان بازگشت این هواپیماها به چرخه خدمت‌رسانی فراهم خواهد شد.
چرا پرواز هواپیماهای MD متوقف شد؟
بررسی‌های فنی نشان می‌دهد ریشه اصلی محدودیت‌های اخیر به موتورهای توربوفن JT8D-200 ساخت شرکت پرت‌اند ویتنی بازمی‌گردد که در نسخه‌های مختلف خانواده MD-80 مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
موضوع اصلی به پره‌های توربین فشار پایین در مراحل سوم و چهارم موتور مربوط است. این قطعات در اثر کارکرد طولانی‌مدت و قرار گرفتن در معرض تنش‌های حرارتی و مکانیکی ممکن است دچار خستگی فلز و ترک‌خوردگی شوند. شکست یک پره هنگام فعالیت موتور نیز می‌تواند به خروج قطعات از محفظه موتور و بروز آسیب‌های جدی منجر شود.
در پی بررسی رویدادهای فنی مرتبط، اداره هوانوردی فدرال آمریکا (FAA) در سال ۲۰۲۱ دستورالعمل صلاحیت پروازی AD 2021-22-19 را صادر کرد. این دستورالعمل برای موتورهای مختلف خانواده JT8D-200، الزامات مشخصی در زمینه بازرسی و تعویض پره‌های توربین تعیین کرده است.
بر اساس این الزامات، تعویض پره‌ها باید در زمان‌های مشخص و مطابق محدودیت‌های تعیین‌شده از نظر ساعات کارکرد و مراجعه موتور به مراکز تعمیراتی انجام شود. بنابراین، محدودیت اعمال‌شده برای بخشی از ناوگان MD صرفاً به سن هواپیماها مربوط نیست، بلکه رعایت الزامات فنی و صلاحیت پروازی نیز در آن نقش اساسی دارد.
تحریم‌ها؛ چالش تأمین قطعات و تعمیر موتورهای MD
یکی از مشکلات مهم شرکت‌های هواپیمایی ایران برای اجرای دستورالعمل‌های فنی، دسترسی محدود به قطعات اصلی و خدمات شرکت‌های سازنده است. تحریم‌های بین‌المللی موجب شده تأمین قطعات دارای تأییدیه معتبر و دسترسی به زنجیره خدمات فنی با دشواری بیشتری همراه باشد.
در این میان، شرکت مپنا نیز برای تولید پره‌های موردنیاز موتورهای JT8D-200 اقدام کرده و نمونه‌هایی از این قطعات را توسعه داده است.
با این حال، تولید قطعه جایگزین به‌تنهایی به معنای امکان استفاده از آن در موتور هواپیما نیست. قطعات تولیدشده باید از نظر جنس مواد، مقاومت حرارتی، استحکام مکانیکی، کیفیت ساخت و انطباق با مشخصات فنی مورد آزمایش قرار گیرند و تأییدیه‌های لازم را دریافت کنند.
از این منظر، اقدامات داخلی برای تأمین قطعات می‌تواند بخشی از مشکلات ناشی از محدودیت‌های خارجی را کاهش دهد، اما شرط اصلی استفاده از این قطعات، اثبات انطباق آنها با استانداردهای ایمنی و دریافت تأییدیه‌های مربوطه است.
اختلاف آمار درباره تعداد هواپیماهای متوقف‌شده
یکی از موضوعات قابل توجه در پرونده MDها، تفاوت آمارهای اعلام‌شده درباره تعداد هواپیماهای عملیاتی و هواپیماهای مشمول محدودیت است.
شیرودی رئیس سازمان هواپیمایی کشوری پیش‌تر اعلام کرده بود که این سازمان از سال ۱۴۰۰ پیگیر اجرای دستورالعمل‌های فنی مربوط به موتورهای MD بوده و در این مدت هشت روش جایگزین و مهلت مختلف برای رفع نواقص یا جایگزینی هواپیماها در اختیار شرکت‌های هواپیمایی قرار داده است.
به گفته شیرودی، پس از هشدارهای مراجع تخصصی و وقوع رویدادهای فنی مرتبط با این موتورها، ادامه پرواز هواپیماهای فاقد شرایط لازم از ابتدای مهرماه دیگر قابل پذیرش نبوده است.
وی همچنین تأکید کرده بود که محدودیت اعمال‌شده شامل تمام هواپیماهای MD نمی‌شود و تنها هواپیماهایی را دربرمی‌گیرد که الزامات صلاحیت پروازی را رعایت نکرده‌اند. تعداد هواپیماهای عملیاتی MD در کشور نیز از سوی وی ۴۳ فروند اعلام شده بود.
در مقابل، گزارش‌های منتشرشده از توقف حدود ۴۰ تا ۴۱ فروند هواپیما حکایت دارند و در برخی اظهارات نیز تعداد هواپیماهای خارج‌شده از چرخه خدمت‌رسانی حدود ۴۰ فروند اعلام شده است. تفاوت این آمارها نشان می‌دهد برای ارزیابی دقیق وضعیت ناوگان، باید میان تعداد کل هواپیماهای موجود، هواپیماهای عملیاتی و هواپیماهای مشمول محدودیت فنی تفکیک قائل شد.
آیا هواپیماهای قدیمی لزوماً ناایمن هستند؟
در صنعت هوانوردی، سن هواپیما به‌تنهایی معیار تعیین ایمنی آن نیست. هواپیماهای قدیمی نیز در صورت برخورداری از برنامه تعمیر و نگهداری مناسب، انجام بازرسی‌های دوره‌ای و رعایت دستورالعمل‌های صلاحیت پروازی می‌توانند همچنان در خدمت باقی بمانند.
با این حال، افزایش سن ناوگان در کنار دشواری تأمین قطعات اصلی، محدودیت دسترسی به خدمات سازندگان و پیچیدگی تعمیرات، ضرورت نظارت فنی مستمر را افزایش می‌دهد.
خانواده MD-80 از اواخر دهه ۱۹۷۰ توسعه یافت و نخستین نمونه آن در سال ۱۹۸۰ وارد خدمت تجاری شد. این هواپیماها در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ از محصولات پرکاربرد صنعت هوانوردی بودند، اما با ورود هواپیماهای جدیدتر، مصرف سوخت بالاتر و افزایش هزینه‌های نگهداری، بسیاری از شرکت‌های بزرگ به‌تدریج استفاده از آنها را متوقف کردند.
در سال‌های گذشته نیز برخی سوانح مربوط به این خانواده هواپیماها ثبت شده است. از جمله سقوط یک فروند MD-83 متعلق به آلاسکا ایرلاینز در سال ۲۰۰۰ که به جان‌باختن ۸۸ سرنشین انجامید. بررسی‌ها فرسایش مجموعه کنترل‌کننده تثبیت‌کننده افقی دم را عامل اصلی حادثه اعلام کرد.
همچنین در اوت ۲۰۰۸، سقوط یک فروند MD-82 شرکت اسپان‌ایر هنگام برخاستن از فرودگاه مادرید به جان‌باختن ۱۵۴ نفر منجر شد. بررسی‌ها نشان داد هواپیما با پیکربندی نامناسب بال‌ها اقدام به برخاستن کرده و سامانه هشدار نیز به‌درستی عمل نکرده است.
البته این حوادث به‌تنهایی نمی‌توانند مبنای قضاوت درباره ایمنی تمام هواپیماهای این خانواده باشند؛ چراکه هر سانحه دلایل فنی و عملیاتی مشخصی دارد و وضعیت هر هواپیما باید به‌صورت مستقل بررسی شود.
در سطح بین‌المللی نیز استفاده از MD-80 به‌تدریج کاهش یافته است. شرکت امریکن ایرلاینز در سپتامبر ۲۰۱۹ آخرین پرواز تجاری این خانواده را انجام داد و شرکت‌های اروپایی نیز طی سال‌های بعد به سمت بازنشسته کردن این هواپیماها حرکت کردند. این روند بیشتر ناشی از نوسازی ناوگان، ملاحظات اقتصادی و الزامات فنی بوده و به معنای ممنوعیت جهانی این خانواده هواپیماها نیست.
کمبود ناوگان و ضرورت حفظ ایمنی؛ دو مسئله هم‌زمان صنعت هوایی
توقف بخشی از ناوگان MD در شرایطی اتفاق افتاده که صنعت هوایی کشور با محدودیت تعداد هواپیماهای عملیاتی و دشواری نوسازی ناوگان مواجه است. از یک سو، بازگشت هواپیماهای زمین‌گیر می‌تواند به افزایش ظرفیت جابه‌جایی مسافر و بهبود خدمات‌رسانی کمک کند و از سوی دیگر، استفاده از هواپیما بدون تکمیل اصلاحات فنی و دریافت تأییدیه‌های لازم، با الزامات ایمنی صنعت هوانوردی مغایرت دارد.
در این میان، شرکت‌های هواپیمایی خواستار تعیین تکلیف سریع‌تر وضعیت هواپیماهای متوقف‌شده هستند و مسئولان سازمان هواپیمایی کشوری نیز بر رعایت دستورالعمل‌های فنی تأکید دارند. بنابراین، حل این مسئله نیازمند همکاری شرکت‌های بهره‌بردار، مراکز تعمیراتی داخلی و نهادهای ناظر است.
در مجموع، بازگشت هواپیماهای MD به چرخه پرواز بیش از هر چیز به تکمیل اصلاحات موتور، موفقیت آزمایش‌های فنی و تأیید مراجع ذی‌صلاح وابسته است. در شرایط کمبود ناوگان هوایی، تسریع در رفع مشکلات فنی و شفاف‌سازی درباره تعداد هواپیماهای مشمول محدودیت و زمان بازگشت آنها ضروری است؛ با این حال، افزایش ظرفیت پروازی نباید به قیمت نادیده گرفتن الزامات ایمنی و سلامت مسافران تمام شود.